Dolle Dinsdag, 5 september 1944: ’Na die dag was alles anders’ [video]

Haarlem

Omdat het 75 jaar na de bevrijding is, plaatsen we nogmaals een artikel uit 1994. Over 5 september 1944, beter bekend als Dolle Dinsdag. De dag dat NSB’ers en Duitsers op de vlucht sloegen na geruchten over bevrijders. Een verhaal met herinneringen (’Op het Levendaal zag je ze lopen, met hun spulletjes op karren en kinderwagens vluchtten ze de stad uit’) en de kater na de roes (’Een paar dagen later waren ze terug en daarna volgde een vreselijke winter’).

Lees hier alle verhalen over 75 jaar bevrijding

Dolle Dinsdag, dag van jubel in de Tweede Wereldoorlog. Engelsen, Canadezen en Amerikanen waren bezig de Nederlandse steden in snel tempo te bevrijden. Tenminste, zo luidden de berichten en het was heel hard trappen om die geruchten voor te blijven.

Zo was Wim Helverstein per fiets nog maar net uit Leiden in Haarlem aangekomen of hij hoorde al dat na Breda, Rotterdam en Dordrecht ook Leiden bevrijd zou zijn. Toen hij in Haarlem arriveerde, stonden de mensen langs de weg om de geallieerden te begroeten. ,,Die zouden zo aankomen, want na Leiden was ook Lisse al ontzet.”

Anderen wisten te vertellen dat zelfs Hillegom al was bevrijd. ,,Mensen lopen met oranje bloemen op, radio's worden algemeen te voorschijn gehaald, iedereen wordt onvoorzichtig: men schreeuwt het nieuws uit! Men lacht terugtrekkende Moffen uit. Men lacht om wegtrekkende NSB'ers”, noteerde een Haarlemse jongen in zijn dagboek. ,,En in Leiden ging intussen het verhaal dat de geallieerden Rijswijk hadden bereikt”, meldt een andere ooggetuige.

Dolle Dinsdag, 5 september 1944: ’Na die dag was alles anders’ [video]
NSB’ers vluchten op Dolle Dinsdag uit angst voor vermeend snel oprukkende geallieerden.
© Archief

Het is een typerende momentopname van 5 september 1944, de dag waarop onder Duitsers en NSB'ers in Nederland grote paniek uitbrak.

Simon Zwarts ziet het nog scherp voor zich. ,,In Amsterdam gingen de mensen juichend en zingend de straat op. De Canadezen zouden al in Dordrecht zijn en dezelfde dag Den Haag nog bereiken”, zegt Zwarts, Leids verzetsman die in die tijd toevallig in de hoofdstad op kamers woonde. ,,De moffen en de NSB'ers gingen er vandoor, dus dacht je dat het waar was.”

De geruchten werden aangepast aan de plaats waar ze werden verteld en werden allemaal geloofd. Zo onwaarschijnlijk als dat nu klinkt, was dat overigens niet. Door de slechte verbindingen was verificatie onmogelijk en iedereen wilde natuurlijk graag goed nieuws horen.

Het werd soms ter plekke bijgesteld, maar de grote varieteit in berichten deed niets af aan het beeld van die septemberdag. Dat was overal hetzelfde. Duitsers en NSB'ers waren geweldig in paniek door de opeenstapeling van verhalen over de geallieerde opmars en namen de benen.

Dolle Dinsdag, 5 september 1944: ’Na die dag was alles anders’ [video]
Dolle Dinsdag: Mensen gingen in Heemstede de straat op.
© Archief

,,En daarmee hielpen die Duitsers zelf mee een grond van waarheid aan die geruchten te geven”, meesmuilt de bejaarde vrouw, die alleen geciteerd wil worden onder de naam waaronder ze bekend stond in het verzet: Joop de la Court. ,,Als zij ook al vluchten moest het wel waar zijn, want iedereen dacht dat de commandanten van de moffen wel op de hoogte zouden zijn. Ze hadden ten slotte overal spionnen.”

Het typeerde de sfeer op de Dolle Dinsdag, die zo dol kon worden door een aaneenschakeling van misverstanden. Die werden mede in de hand gewerkt door een aantal gebeurtenissen op de dagen ervoor. Zo was de evacuatie van NSB'ers naar het oosten van het land al in de eerste septemberdagen van 1944 moeizaam op gang gekomen.

Door de zuidelijke provincies trokken zich vervolgens onderdelen van het Duitse leger terug voor de snel door noord-Frankrijk en België oprukkende geallieerde troepen.

In hun spoor gingen ook Limburgse, Noord-Brabantse en Gelderse NSB'ers aan de haal. Op maandag 4 september 1944 werd in de door de Duitsers gecontroleerde dagbladen bovendien de uitzonderingstoestand afgekondigd. Het uitgaansverbod werd daarbij vervroegd naar 20.00 uur.

Dolle Dinsdag begon door het gerucht dat Breda bevrijd was. Lou de Jong beschrijft in zijn standaardwerk over de geschiedenis van Nederland in de Tweede Wereldoorlog hoe dat onjuiste bericht de wereld in kwam. De toenmalige Nederlandse minister-president Gerbrandy hield op maandagavond 4 september vanuit zijn ballingsoord Londen een toespraak voor radio Oranje (luister hier naar de toespraak):

In zijn oorspronkelijke tekst stond de zinsnede dat geallieerde troepen de Nederlandse grens naderden. Op basis van nog onbevestigde berichten van een illegale zender in Noord-Brabant 'verbeterde' de minister president dat bericht tot 'geallieerde troepen hebben de grens overschreden.'

De internationale persbureaus namen die tekst over, waarna de BBC er nog een schepje bovenop deed. 'Breda bevrijd', heette het nu, op gezag van de Rijksvoorlichtingsdienst. De RVD baseerde zich op de nog steeds onbevestigde berichten uit Brabant. Als die niet klopten, zou de Britse militaire censor er wel een streep doorhalen, zo verwachtten de rijksvoorlichters.

Die censors dachten op hun beurt weer dat nieuws afkomstig van de Nederlandse regering wel juist zou zijn en lieten het ongehinderd passeren. Vervolgens kwam de volgende dag de geruchtenmachine op gang: ze zijn over de grens, Breda is bevrijd en misschien zijn ze wel al veel verder...

Dolle Dinsdag, 5 september 1944: ’Na die dag was alles anders’ [video]

,,Wij hoorden dat ze al vlakbij waren”, zegt de Leidse De la Court. ,,Ik zag Duitsers ook heel nerveus worden. Op de Rijnsburgerweg, waar ik woonde, liepen ze wanhopig heen en weer. En op het Levendaal gingen ze met geconfisceerde broodkarren en kinderwagens vol spullen op de vlucht. Tot grote vreugde van de toeschouwers. Overal in de stad zag je ook al vlaggen hangen.”

Vooral op de Breestraat, waar zich volgens het Leids Jaarboekje van 1946 'wilde vreugdetoonelen' afspeelden als gevolg van 'de explosie van jarenlang opgekropte gevoelens'.

De nu gepensioneerde winkelier Jan van Zijp, in de oorlog lid van een ordonnansgroep in het verzet, weet nog dat op de Hogewoerd en de Hoge Rijndijk de mensen stonden te kijken hoe Duitse legereenheden met hun materiaal wegtrokken. ,,Richting Utrecht.”

Hij bekeek de uittocht met gemengde gevoelens. ,,Ik had een radiootje en ik maakte soms berichten voor het illegale blad Het Dagelijksch Nieuws. En ik had niets gehoord. Daarom had ik zo mijn twijfel.”

Dolle Dinsdag, 5 september 1944: ’Na die dag was alles anders’ [video]
Zeldzame opname van Heemstedenaren die op Dolle Dinsdag de bevrijders willen verwelkomen op de Herenweg, op de kruising met Zandvoortselaan (links) en Lanckhorstlaan.
© Foto: Marius J.W. van Huystee/Collectie Heemsteedse Bibliotheek

Twijfel die door menigeen werd gedeeld. ,,Ik weet nog dat ik bestormd werd door buren toen ik 's ochtends de deur van mijn huis uit kwam”, aldus verzetsman Kees Muyzert. ,,Jij moet het weten, riepen ze steeds. Jij bent lid van die club. Zijn we nou vrij? Is het waar, is het waar? Maar wat kon ik zeggen?! Ik wist het ook niet. In de stad zag ik de mensen wel dansen op straat en sommigen liepen al in het Oranje. Maar dat was snel afgelopen. 's Avonds was het alweer voorbij.”

Op andere plaatsen was het allemaal nog eerder voorbij. In veel grotere steden reden 's middags al Duitse patrouilles rond om de menigten te bedaren en te verspreiden. In Rotterdam gebeurde dat zelfs al om half twee 's middags. Om acht uur 's avonds was het 'feest' overal onherroepelijk afgelopen. Volgens de verordening van de avond ervoor moest iedereen om acht uur binnen zijn en op samenscholingen van meer dan vijf mensen zou onmiddellijk worden geschoten.

Dolle Dinsdag, 5 september 1944: ’Na die dag was alles anders’ [video]
Een bericht in Algemeen Handelsblad van 6 september 1944 waarin de bezetter ontkent dat de geallieerden Breda hebben ingenomen.
© Luuk Brand Collectie 1940-1945

Het kwam dan ook goed uit dat sommigen zich niet lieten meeslepen door de roes van het moment. ,,Mijn baas in de illegaliteit, meneer Van der Neut, zei dat we maar beter even konden wachten met het tevoorschijn halen van de vlaggen en de radio's”, vertelt De la Court. ,,Dat had hij goed bekeken, want Duitsers en NSB'ers die later terugkwamen, of die gebleven waren, hadden gezien waar die vlaggen hadden gehangen.”

Leiders van andere verzetsgroepen waren minder voorzichtig op Dolle Dinsdag. Allerlei groepen, die elkaar niet kenden, kwamen tevoorschijn op de dag waarop ook de 'Septemberluizen' in de pels van het verzet sprongen. Er mocht dan veel zijn misgegaan, na die vijfde september was wel zeker dat de geallieerde overwinning nog slechts een kwestie van tijd was.

In die zekerheid ging een aantal mensen alsnog het verzet in: ze werden later de Septemberluizen genoemd, de 'Illegalen van na Dollen Dinsdag', de 'na-oorlogse verzetshelden'.

,,Na die dag was alles anders en heersten er andere normen”, zegt De la Court. Zo werd nadien veel openlijker verzet gepleegd, zoals de latere treinstakingen nadrukkelijk bewezen. Voor zover haar bekend is het in Leiden en omgeving overigens niet tot vergeldingen voor Dolle Dinsdag gekomen.

,,Elders wel, maar hier niet. Hoewel je dat niet zeker wist, want er waren geen kranten,” vertelt de vrouw die door een kenner van die periode wordt aangewezen als leidster van knokploegen (’Maar ze is te bescheiden om daarover te praten’, aldus die ingewijde).

Zelf zegt de vroegere onderwijzeres van onder meer de Zuidsingelschool dat ze 'alleen in het voedselverzet' heeft gezeten. ,,Van overvallen weet ik niet zo veel”, stelt ze. ,,Ik werkte met een aantal jongens die de 'boodschappen' voor me deden.”

(Fragment uit een film van de gebeurtenissen in Alkmaar in september 1944. Vanuit een hotel-café-restaurant op de hoek Scharloo/Zocherstraat worden Duitse troepenbewegingen gefilmd, waarschijnlijk ter gelegenheid van Dolle Dinsdag, 5 september 1944):

Ze is 87, ziet er ondanks een zwaar ongeluk in 1993 uit als 67 en heeft de stem van een 47-jarige. Ze vertelt niet graag over zichzelf. Zeker niet als het gaat over haar verzetsdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog. ,,Waarom? Ik vond het niets bijzonders.”

Anderen loven haar moed, ze relativeert het voortdurend. Ze zet zich neer als het 'hulpje' van 'meneer Van der Neut uit de Groenhovenstraat 24', de leider van een voedselverzetgroep. En tegenover verhalen die de schijn van heldhaftigheid kunnen wekken, plaatst ze de dilemma's waar ze voor kwam te staan.

'Natuurlijk': ze fietste soms met zware tassen voedsel naar elders. En jawel: ze ging hier en daar in het land wel eens bonkaarten halen en brengen. Ze werd daarbij nooit gepakt (’Ik had een bewijs gekregen van een professor dat ik drager was van difterie-bacillen. En daar waren die moffen als de dood voor’), maar moest ook een keer iemand laten oppakken.

Dolle Dinsdag, 5 september 1944: ’Na die dag was alles anders’ [video]
Dolle Dinsdag: een oploop op de Herenweg bij de Koediefslaan in Heemstede.
© Archief

,,Toen de vloeren van mijn huis vol lagen met duizenden bonkaarten, waaraan nog te zien was waar ze vandaan kwamen. Twee leden van de Feldgendarmerie belden bij me aan met de vraag of een bepaald persoon op dit adres woonde. Als ik nee had gezegd, waren ze binnengekomen en hadden ze die bonkaarten gevonden. Met alle consequenties van dien. Dus moest ik wel zeggen dat die jongen boven woonde. Hij werd meegenomen om een tankwal te helpen graven en ontsnapte wel, maar daar heb ik jarenlang mee gezeten.”

Spijt die haar bespaard bleef nadat ze de ongeschreven wetten van het verzet een keertje had overschreden en voedsel naar familie in Amsterdam had gebracht. ,,Naar een joodse oom en een tante. Dat had ik niet mogen doen, maar daar heb ik nooit spijt van gehad in die hongerwinter”, zegt de vrouw die na de oorlog op verzoek van het militair gezag in Katwijk een internaat voor kinderen van NSB'ers opzette en leidde.

,,In wat nu de Wilbert is. Daar heb ik met meneer Van der Neut en Zwarte Kees uit het verzet driekwart jaar kinderen opgevangen in de leeftijd van een half jaar tot 21 jaar. Het maakte me niets uit van wie ze waren, want ik hield van alle kinderen.”

De verhouding tussen de gebleven en vertrokken NSB'ers was heel anders. De vluchtelingen werden later door hun eigen leiders in een krantenartikel voor 'labbekakken' uitgemaakt. Omdat ze 'als een kleine jongen voor een schaduw op de loop waren gegaan'.

Dolle Dinsdag, 5 september 1944: ’Na die dag was alles anders’ [video]
Dolle Dinsdag: een Duitse soldaat houdt het voor gezien.
© Archief

De Haarlemse NSB-burgemeester S. L. A Plekker (in de volksmond 'slaap lekker') was een van de gezagsdragers die met zijn gezin de benen nam. Ook Commissaris van de Koningin Backer die een dag eerder zijn vrouw en kinderen al had weggestuurd, vluchtte oostwaarts. Eerst haalde hij nog drie maanden salaris op bij de (NSB-)griffier van de staten, die alle 'foute' bestuursraden, ambtenaren (inclusief zichzelf) met dat douceurtje bedacht.

Lees ook: Uit de Tijd: Dolle Dinsdag leidde tot uittocht NSB’ers

Den Haag werd verlaten door bijna alle lieden die een vooraanstaande functie vervulden. ,,Lieden die in woord en geschrift en achter een veilige microfoon altijd zo dapper over de nieuwe orde wisten te praten, maar die nu ijlings de benen namen”, zo heette het in de door de Duitsers gecontroleerde kranten die het slechte voorbeeld genadeloos aan de kaak stelden.

,,Duizenden en nog eens duizenden zijn, bevangen door een paniek, aan het trekken geslagen. Mannen en vrouwen, kinderen, ouden van dagen, invaliden, allen opgeschrikt door het bericht dat nu deze bekende figuur, dan die bekende politieke leider de beenen had genomen, waanden zich in hun eigen omgeving niet langer veilig en gingen trekken. Waarheen? De meesten wisten het niet. En terwijl de sneltreinen en de auto's met de bonzen en hun gezinnen snel oostwaarts rolden, zaten die duizenden hunner volgelingen verlaten, hulpeloos op de perrons”.

Niet alleen hen dompelde Dolle Dinsdag in wilde wanhoop. Nadat de geruchten achterhaald waren door de feiten, volgde voor een groot deel van Nederland een barre, koude winter. ,,Zonder gas, zonder licht, zonder eten en na de spoorwegstaking ook zonder vervoer”, staat Jan van Zijp nog helder voor de geest.

De borrel die velen op de middag van 5 september hadden genomen, viel dan ook volledig verkeerd. Anekdote van Wim Helversteijn, tegenwoordig inwoner van Haarlem: ,,Zoals zovelen had mijn oom een fles jenever bewaard voor de bevrijding. Die werd op Dolle Dinsdag open gemaakt. Een dag later had hij een dubbele kater.”